Lutein ve Zeaksantin Nedir, Hangi Besinlerde Bulunur?

Lutein ve zeaksantin, bitkilere sarı ve turuncu renk veren karotenoid grubundan iki pigmenttir; insan gözünde en yoğun olarak retinanın merkezindeki makula (sarı nokta) bölgesinde bulunurlar. Vücut bu pigmentleri üretemez; ıspanak, kara lahana, mısır ve yumurta sarısı gibi besinlerle alınırlar.

Göz vitaminlerinde sık yer almalarına rağmen Türkiye'de ve AB'de lutein ve zeaksantin için izin verilen bir sağlık beyanı yoktur. Bu yazıda ne olduklarını, gözde nerede bulunduklarını, hangi besinlerden alındıklarını ve takviye etiketinde nasıl yazdıklarını anlatıyoruz.

Lutein ve Zeaksantin Nedir?

Lutein ve zeaksantin, karotenoidlerin ksantofil adı verilen alt grubuna ait, birbirine çok benzeyen iki bileşiktir. Aynı atomlardan oluşurlar ve yalnız yapılarındaki küçük bir farkla ayrılırlar. Bitkilerde, yaprakları ışığa karşı koruyan pigmentlerin bir parçasıdırlar.

Beta-karotenden önemli bir farkları vardır: lutein ve zeaksantin vücutta A vitaminine dönüşmez. Bu yüzden A vitamini ihtiyacına katkı sağlamazlar ve etikette A vitamininin yerine geçmezler.

Lutein, gıdalarda doğal renklendirici olarak da kullanılır; içerik listelerinde E161b koduyla görülebilir. Her iki pigment de yağda çözünür, bu nedenle yağ içeren bir öğünle birlikte alındıklarında daha iyi emilirler.

Lutein ve Zeaksantin Gözde Nerede Bulunur?

Lutein ve zeaksantin gözde en çok makulada, yani retinanın keskin ve renkli görmeden sorumlu merkez bölgesinde bulunur; makulanın sarımsı rengi büyük ölçüde bu pigmentlerden gelir. Bu birikime makula pigmenti denir.

Makulada üçüncü bir pigment olan mezo-zeaksantin de bulunur. Mezo-zeaksantin besinlerde çok az bulunur ve büyük ölçüde gözde luteinden oluşur; bazı takviyelerde ayrıca eklenir.

Bu pigmentlerin gözdeki işlevi araştırılmaya devam etmektedir. Ancak EFSA, lutein alımı ile normal görmenin korunması arasında neden-sonuç ilişkisi kurmak için kanıtın yetersiz olduğu sonucuna varmıştır. Bu yüzden lutein ve zeaksantin için "görmeyi korur" ya da "gözü güçlendirir" gibi ifadeler kullanılamaz. Görmeyle ilgili onaylı beyanı olan içerikleri göz vitamini nedir rehberimizde bulabilirsiniz.

Lutein ve Zeaksantin Hangi Besinlerde Bulunur?

Lutein en çok koyu yeşil yapraklı sebzelerde, zeaksantin ise mısırda, turuncu biberde ve yumurta sarısında bulunur.

• Koyu yeşil yapraklılar: Kara lahana, ıspanak, pazı ve roka.
• Diğer sebzeler: Brokoli, bezelye, Brüksel lahanası, kabak ve balkabağı.
• Sarı-turuncu besinler: Mısır ve turuncu biber, zeaksantin açısından öne çıkar.
• Yumurta sarısı: Lutein ve zeaksantin içerir; içindeki yağ, bu pigmentlerin emilimine yardımcı olur.
• Meyve ve kuruyemiş: Kivi, üzüm, portakal ve Antep fıstığında daha az miktarda bulunur.

Lutein ve zeaksantin yağda çözündüğü için sebzeleri az yağla pişirmek ya da salatanıza zeytinyağı eklemek emilimlerine yardımcı olur. Koyu yeşil yapraklı sebzeleri haftalık menünüzde düzenli tutmak, bu pigmentleri besinlerden almanın en doğal yoludur.

Lutein ve Zeaksantin Takviyesinin Etiketi Nasıl Okunur?

Etikette lutein ve zeaksantin porsiyon başına mg olarak yazar; çoğu üründe bunlara A, C ve E vitamini, çinko, bakır ya da omega-3 de eklenir. Bu pigmentler için bir beslenme referans değeri (BRD) bulunmadığından yanlarında yüzde yazmaz.

1. Miktarları ayrı ayrı okuyun: Lutein, zeaksantin ve varsa mezo-zeaksantin ayrı satırlarda yazar.
2. Kaynağına bakın: Takviyelerdeki lutein çoğunlukla kadife çiçeğinden (Tagetes) elde edilir. Etikette "serbest lutein" ya da "lutein esterleri" ifadesi görebilirsiniz; ikisi de yaygın biçimlerdir.
3. Diğer içerikleri kontrol edin: Beta-karoten, A vitamini, çinko ya da balık yağı varsa bunlar için ayrıca dikkat edilmesi gereken noktalar vardır (aşağıda).
4. Onay numarasını görün: Türkiye'de satılan takviye edici gıdaların ambalajında Tarım ve Orman Bakanlığı onay numarası bulunur.

Ne kadar lutein alınması gerektiğine dair bir referans değer ya da onaylı beyan olmadığı için etiketteki günlük porsiyonu aşmayın ve ürün talimatına uyun. Lutein ve zeaksantini birlikte sunan bir ürünün içeriğini görmek için Macufer Lutein & Zeaxanthin 30 Kapsül sayfasına bakabilirsiniz. Lutein içeren ürünlerin önemli bir kısmı takviyeler kategorisinde, göz damlaları ve diğer göz ürünleri göz sağlığı ürünleri kategorisinde yer alır.

Lutein ve Zeaksantin Kullanırken Kimler Dikkatli Olmalı?

Lutein ve zeaksantin besinlerle alındığı miktarlarda güvenli kabul edilir; takviye kullanırken dikkat edilmesi gerekenler çoğu zaman aynı üründeki diğer içeriklerden kaynaklanır.

• Sigara içenler: Ürün beta-karoten de içeriyorsa dikkat edin; EFSA, sigara içenlerin beta-karoten içeren takviyelerden kaçınmasını önerir.
• Gebe ve emziren kadınlar: Takviye kararını hekiminizle verin; A vitamini içeren formüllerde bu daha da önemlidir.
• Kan sulandırıcı ilaç kullananlar: Omega-3 ya da E vitamini içeren formülleri hekiminize ya da eczacınıza danışarak kullanın.
• Çocuklar: Çocuklara yetişkin formülü vermeden önce çocuk doktoruna danışın.

Görmenizde bulanıklık, çizgileri eğri görme ya da görme alanınızın ortasında gölge gibi bir değişiklik fark ederseniz takviye seçmeden önce göz hekimine başvurun.

Sıkça Sorulan Sorular

Lutein ile zeaksantin aynı şey mi?

Hayır, ama çok yakın akrabadırlar. Aynı atomlardan oluşurlar, yapılarındaki küçük bir farkla ayrılırlar ve besinlerde çoğu zaman birlikte bulunurlar.

Lutein A vitaminine dönüşür mü?

Hayır. Beta-karotenin aksine lutein ve zeaksantin vücutta A vitaminine dönüşmez.

Lutein en çok hangi besinde bulunur?

Kara lahana ve ıspanak gibi koyu yeşil yapraklı sebzeler en zengin kaynaklardandır. Zeaksantin için mısır, turuncu biber ve yumurta sarısı öne çıkar.

Lutein takviyesi ne zaman alınmalı?

Ürün talimatına uyun. Lutein yağda çözündüğü için yemekle birlikte alınması yaygın bir uygulamadır.

Lutein göze iyi gelir mi?

Lutein için görmeyle ilgili onaylanmış bir sağlık beyanı yoktur. Gözünüzle ilgili bir şikâyetiniz varsa göz hekimine başvurun; görmeyle ilgili onaylı beyanı olan içerikler A vitamini, B2 vitamini, çinko ve DHA'dır.

Kısa Özet

• Lutein ve zeaksantin, bitkilerde bulunan karotenoid pigmentlerdir; gözde en çok makulada (sarı nokta) bulunurlar.
• Vücut bu pigmentleri üretemez ve A vitaminine dönüştürmez; koyu yeşil yapraklı sebzeler, mısır, turuncu biber ve yumurta sarısı başlıca kaynaklardır.
• Yağda çözündükleri için yağ içeren bir öğünle daha iyi emilirler.
• Türkiye'de ve AB'de lutein ve zeaksantin için izin verilen bir sağlık beyanı yoktur; EFSA görmeyle ilgili kanıtı yetersiz bulmuştur.
• Takviyede etiketteki porsiyonu aşmayın; ürün beta-karoten içeriyorsa ve sigara içiyorsanız kullanmayın.

Bilgilendirme Notu

Bu yazı lutein ve zeaksantin hakkında genel bilgi verir; görme şikâyetlerinizi göz hekiminiz değerlendirir, size uygun takviyeyi hekiminiz ya da eczacınız belirler. Takviye edici gıdalar ilaç değildir; hastalıkların önlenmesi veya tedavi edilmesi amacıyla kullanılmaz. Sigara içiyorsanız beta-karoten içeren göz formüllerini, gebeyseniz A vitamini içeren ürünleri hekiminize danışmadan kullanmayın.