Demir Eksikliği Belirtileri Nelerdir? Nedenleri, Tahlili ve Ne İyi Gelir

Demir eksikliği belirtileri, NHS'ye (İngiltere'nin kamu sağlık hizmeti) göre başlıca yorgunluk ve enerji düşüklüğü, nefes darlığı, çarpıntı, her zamankinden soluk cilt ve baş ağrısıdır. Demir eksikliği, vücuttaki demirin ihtiyacı karşılamayacak kadar azalmasıdır; ilerlediğinde demir eksikliği anemisine (kansızlık) yol açar.

Bu belirtiler başka nedenlere de bağlı olabileceği için eksiklik ancak kan testiyle anlaşılır. Nedenini bulmak ve tedaviyi planlamak hekimin işidir; beslenmede ise demirden zengin besinleri C vitamini kaynaklarıyla birlikte tüketmek önerilir.

Demir Eksikliği Belirtileri Nelerdir?

Demir eksikliği anemisinin başlıca belirtileri yorgunluk, nefes darlığı, çarpıntı, solukluk ve baş ağrısıdır. NHS belirtileri iki grupta toplar.

NHS'ye göre başlıca belirtiler:

• Yorgunluk ve enerji düşüklüğü
• Nefes darlığı
• Kalp atışlarını belirgin biçimde hissetme (çarpıntı)
• Her zamankinden soluk cilt
• Baş ağrısı

NHS'ye göre daha az görülen belirtiler:

• Başın içinde çınlama, vızıltı ya da tıslama duyma (kulak çınlaması)
• Yiyeceklerin tadını tuhaf bulma
• Kaşıntı
• Dilde ağrı
• Saç dökülmesi: tararken ya da yıkarken her zamankinden fazla saç dökülmesi
• Kâğıt ya da buz gibi yiyecek olmayan şeyleri yeme isteği (pika)
• Yutmakta zorlanma
• Ağız kenarlarında ağrılı açık yaralar
• Kaşık biçimli tırnaklar gibi tırnak değişiklikleri
• Huzursuz bacak sendromu

ABD Ulusal Tıp Kütüphanesi'nin sağlık sitesi MedlinePlus'a göre hafif anemide hiç belirti olmayabilir; belirtiler çoğu zaman hafif başlar ve yavaş gelişir. MedlinePlus bu belirtilere baş dönmesini, dikkatini toplamakta ya da düşünmekte zorlanmayı, ayağa kalkınca sersemlemeyi, kırılgan tırnakları ve göz aklarında mavimsi bir rengi de ekler.

Bu belirtiler pek çok nedene bağlı olabilir. Demir eksikliği kan testiyle anlaşılır; sonucu ve eksikliğin nedenini hekim değerlendirir.

Demir Eksikliği Nedir, Anemiden Farkı Ne?

Demir eksikliği, vücuttaki demirin ihtiyacı karşılamayacak kadar azalmasıdır; demir eksikliği anemisi ise bu eksiklik yüzünden vücudun yeterli sağlıklı kırmızı kan hücresi yapamamasıdır. Demir, kırmızı kan hücrelerinin ve hemoglobinin normal oluşumuna ve vücutta normal oksijen taşınmasına katkıda bulunur. MedlinePlus'a göre demir eksikliği anemisi, aneminin en yaygın türüdür.

Demir eksikliği ile anemi aynı şey değildir. MedlinePlus, demir düzeyi düşük olan herkesin anemisi olmadığını belirtir; demir depoları azalmışken hemoglobin henüz normal olabilir. Her anemi de demir eksikliğinden kaynaklanmaz: WHO'ya göre B12 ya da folat eksikliği ve talasemi gibi kalıtsal kan hastalıkları da anemiye yol açabilir.

Dünya Sağlık Örgütü'ne (WHO) göre dünyada 6–59 aylık çocukların %40'ı, gebelerin %37'si ve 15–49 yaş arası kadınların %30'u anemiden etkileniyor. WHO, çoğunlukla beslenmeyle yeterli demir alınmamasından kaynaklanan demir eksikliğini, anemiye yol açan en yaygın beslenme eksikliği olarak kabul eder.

Demir Eksikliği Kan Tahlilinde Nasıl Anlaşılır?

Demir eksikliği, hekimin isteyeceği kan testleriyle anlaşılır. Tam kan sayımı (hemogram) kırmızı kan hücrelerini ve hemoglobini gösterir; NHS'ye göre bu test B12 ya da folat eksikliğine bağlı anemi gibi diğer türleri de değerlendirir. Vücuttaki demir durumunu görmek için MedlinePlus'a göre şu testler istenebilir:

Bu aralıklar MedlinePlus'ın yaygın ölçümler olarak verdiği değerlerdir; laboratuvarların referans aralıkları farklı olabilir ve sonucunuzu hekiminiz yorumlar. MedlinePlus, ferritin düştükçe, normal aralığın içinde olsa bile, demir depolarının yetersiz olma olasılığının arttığını da belirtir.

Kandaki demir miktarı gün içinde değişir ve sabahları daha yüksek olabilir; bu yüzden test genellikle sabah yapılır ve hekiminiz aç gelmenizi isteyebilir. Doğum kontrol hapı gibi bazı ilaçlar ve adet dönemi de demir değerlerini etkileyebilir. Kullandığınız ilaçları hekiminize söyleyin; hiçbirini kendi başınıza bırakmayın.

Tahlilde demir düşüklüğü görmek her zaman tedavi gerektiren bir hastalık anlamına gelmez. MedlinePlus'a göre hekim sonucu belirtilerinizle, yaşınızla, sağlık geçmişinizle ve diğer testlerle birlikte değerlendirir.

Demir Eksikliği Neden Olur?

Demir eksikliği; kan kaybı, demirin iyi emilmemesi, beslenmeyle yeterli demir alınmaması ya da ihtiyacın artması nedeniyle olur. NHS'ye göre ağır adet kanaması ve gebelik çok yaygın nedenlerdir. MedlinePlus ve NHS'nin saydığı başlıca nedenler şunlardır:

• Kan kaybı: Ağır, uzun ya da sık adet kanaması. Ülser, bağırsak ya da yemek borusu iltihabı ve hemoroid gibi nedenlerle mide ve bağırsaklarda kanama; bazı ağrı kesicilerin uzun süre kullanımı da bu tür kanamalara yol açabilir. Daha seyrek olarak mide ya da bağırsak kanseri.
• Artan ihtiyaç: Gebelik ve emzirme dönemi, hızlı büyüyen bebek ve çocuklar. Sağlık Bakanlığı'nın Türkiye Beslenme Rehberi'ne (TÜBER) göre adetlerin başlamasıyla ergen kızlarda da ihtiyaç artar.
• Yetersiz alım: Demir içeren besinlerin az tüketilmesi. MedlinePlus katı vejetaryen beslenmeyi de bu grupta sayar.
• Emilim sorunları: Çölyak hastalığı, Crohn hastalığı, mide küçültme (gastrik bypass) ameliyatı, çok fazla mide asidi giderici (antasit) ya da bazı antibiyotiklerin kullanımı. TÜBER, ileri yaşta mide asidinin azalmasını da emilimi düşüren etkenler arasında sayar.
• Diğer risk grupları: MedlinePlus uzun mesafe koşucularını ve sık kan bağışı yapanları da risk altında sayar.

Nedeni açık değilse hekim başka testler isteyebilir; NHS'ye göre bunlar dışkıda kan arayan bir test (FIT) ya da bir uzmana yönlendirme olabilir. Demir eksikliğinde yalnız eksikliği değil, nedenini de bulmak bu yüzden önemlidir.

Gebelikte Demir Eksikliği

Gebelikte artan kan hacmi ve bebeğin ihtiyaçları nedeniyle demir gereksinimi artar (TÜBER). NHS'ye göre gebelikte demir eksikliği anemisinin en sık nedeni beslenmeyle yeterli demir alınmamasıdır.

Sağlık Bakanlığı, gebelere gebeliğin 16. haftasından doğumdan sonraki 3. aya kadar süren bir demir desteği programı uygular. Demir desteğinin zamanını ve miktarını kadın doğum uzmanınız belirler. TÜBER, gebelik ve emzirme döneminde takviye edici gıdaların da yalnız hekim gözetiminde kullanılmasını önerir.

Demir Eksikliğine Ne İyi Gelir? Ne Yemeli?

Demir eksikliğine iyi gelen, nedeninin bulunması ve hekimin planladığı tedavidir; beslenme bu planın bir parçasıdır. NHS'ye göre eksiklikte beslenmenin payı varsa hekim demirden zengin besinleri artırmanızı önerir. Demir besinlerde iki biçimde bulunur ve hangisinden aldığınız kadar yanında ne tükettiğiniz de emilimi etkiler.

Hem Demir İçeren Besinler

Hem demir hayvansal besinlerde bulunur ve vücut tarafından kolaylıkla emilir; TÜBER'e göre en fazla kırmızı ette bulunur.

• Kırmızı et
• Ciğer: NHS, ciğerin gebelikte yenmemesini önerir.
• Tavuk ve hindi
• Balık

NHS, İngiltere Sağlık Bakanlığı'nın kırmızı ve işlenmiş et tüketimini sınırlama önerisini de hatırlatır. Kırmızı eti artırmayı düşünüyorsanız miktarı hekiminizle ya da bir diyetisyenle konuşun.

Hem Olmayan (Bitkisel) Demir İçeren Besinler

Hem olmayan demir baklagil, kuru meyve, tahıl ve sebzelerde bulunur; MedlinePlus'a göre vücut sebze, meyve ve tahıllardaki demiri daha zor emer.

• Kuru baklagiller: mercimek, nohut, kuru fasulye, soya
• Kuru meyveler: kuru kayısı, kuru erik, kuru üzüm
• Pekmez (TÜBER)
• Koyu yeşil yapraklı sebzeler: ıspanak, tere, kara lahana
• Tam tahıllar ve demirle zenginleştirilmiş tahıl ürünleri
• Kuruyemişler: badem gibi

Besinlerin ayrıntılı listesini demir içeren besinler ve emilimi artırma yolları yazımızda bulabilirsiniz.

C Vitaminiyle Birlikte Tüketin

C vitamini demir emilimini arttırır. Bu yüzden TÜBER, bitkisel demir kaynaklarının taze meyve ve sebze gibi C vitamininden zengin besinlerle birlikte tüketilmesini önerir. MedlinePlus'a göre öğüne biraz yağsız et, balık ya da tavuk eklemek de baklagil ve yeşil yapraklı sebzelerdeki demirin emilimini üç kata kadar artırabilir.

Emilimi Azaltan Besin ve İçecekler

NHS'ye göre çay, kahve, süt ve süt ürünleri ile kepekli tam tahıllar gibi fitik asidi yüksek besinler çok miktarda tüketildiğinde demir emilimini zorlaştırır. Tam tahıllar demir içerir ama fitik asidi de içerir; NHS'nin uyarısı yüksek miktarlar içindir.

TÜBER, çay ve kahvenin yemekle birlikte içilmemesini önerir. Kalsiyum ve demir takviyesini birlikte kullanıyorsanız WHO bunları günün farklı saatlerinde almayı önerir.

Demir Eksikliği İlaçları: Tedaviye Kim Karar Verir?

Demir eksikliğinin tedavisini hekim planlar: önce kan testiyle eksiklik doğrulanır ve nedeni araştırılır, demir ilacına bu sonuçlara göre karar verilir. NHS'ye göre hekim, ülser ya da ağır adet kanaması gibi neden bulunduktan sonra tedaviyi önerir; kan testi kırmızı kan hücresi sayısının düşük olduğunu gösterirse demir ilacı önerilir.

Tedavinin süresini ve miktarını hekiminiz belirler; NHS'ye göre hekim sonraki aylarda kan testlerini tekrarlayarak demir düzeyinin normale dönüp dönmediğini kontrol edebilir.

Kendi başınıza demir ilacı ya da takviyesine başlamayın. MedlinePlus'a göre hemokromatoz gibi vücutta demir biriken durumlarda demir takviyesi kullanılmaz. Demirli ürünleri çocukların ulaşamayacağı yerde saklayın; NHS, aşırı demirin küçük çocuklarda ölümcül olabileceği konusunda uyarır.

Demir ilacının aç mı tok mu, hangi saatte alınacağını, çay ve sütle arasının ne kadar olacağını demir ilacı kullanırken dikkat edilmesi gerekenler yazımızda bulabilirsiniz.

Demir Takviyesinin Etiketinde Nelere Bakılır?

Takviye edici gıdalar ilaç değildir; eksikliğin tedavisi hekimin planladığı şekilde yapılır. Hekiminiz demir takviyesi önerdiyse etikette porsiyon başına elementer demir miktarına bakın; aynı miktarda demir bileşiği aynı miktarda demir anlamına gelmez. Bazı ürünlerde C vitamini de bulunur. Ürünlerin içerik listelerini demir takviyeleri kategorisinde karşılaştırabilirsiniz.

MedlinePlus'a göre pek çok multivitamin ve mineral ürünü de demir içerir. Reçeteli demir ilacı ya da ayrı bir demir takviyesi kullanıyorsanız multivitaminler arasından demirli bir ürüne başlamadan önce hekiminize ya da eczacınıza danışın. Demirin onaylı sağlık beyanlarını, günlük ihtiyacı ve formları demir takviyesi nedir, nasıl kullanılır rehberimizde bulabilirsiniz.

Çocuklarda Demir Eksikliği

Bebek ve küçük çocuklarda demir eksikliğinin en sık nedeni yeterli demir içermeyen beslenmedir; hızlı büyüme dönemlerinde ihtiyaç daha da artar (MedlinePlus). Sağlık Bakanlığı'na göre bebekler ilk 4–6 aya yetecek demir deposuyla doğar; bu depolar sonrasında beslenmeye bağlı olarak azalır. MedlinePlus, demir eksikliği anemisinin en çok 9–24 aylık bebekleri etkilediğini belirtir.

Çocuklarda Demir Eksikliği Belirtileri

MedlinePlus'a göre hafif anemide belirti olmayabilir. Demir düzeyi düştükçe bebek ya da küçük çocukta şunlar görülebilir:

• Huzursuzluk ve sinirlilik
• Nefes darlığı
• Olağan dışı şeyleri yeme isteği (pika)
• Daha az yemek yeme
• Sürekli yorgun ya da halsiz olma
• Dilde ağrı
• Baş ağrısı ya da baş dönmesi

Daha ağır anemide göz aklarında mavimsi ya da soluk bir renk, kırılgan tırnaklar ve soluk cilt görülebilir. Bu belirtiler pek çok nedene bağlı olabilir; demir eksikliği kan testiyle anlaşılır ve çocuğunuzu çocuk doktoru değerlendirir.

Çocuklarda Demir Eksikliğine Ne İyi Gelir?

Çocuklarda da önce çocuk doktoru eksikliği ve nedenini değerlendirir; beslenme önerilerini ve gerekiyorsa demir desteğini o planlar.

• İnek sütü: MedlinePlus, bebeklere 1 yaşından önce inek sütü verilmemesini önerir. Sağlık Bakanlığı'nın Demir Gibi Türkiye rehberine göre çocuklara günde 500 ml'den fazla inek sütü verilmemelidir; MedlinePlus da çok süt içip diğer besinleri az yiyen çocuklarda anemi gelişebileceğini belirtir.
• Ek gıdalar: Sağlık Bakanlığı, altıncı aydan sonra beslenmeye kırmızı et ve yumurta gibi demirden zengin ek gıdaların eklenmesini önerir. TÜBER, çocuklarda hem demir içeren hayvansal besinlerin tercih edilmesini ve bitkisel demir kaynaklarının taze meyve ve sebzelerle birlikte verilmesini önerir.
• Bebek izlemleri: Sağlık Bakanlığı'nın Demir Gibi Türkiye programıyla anemi bulgusu olmayan 4–12 aylık bebeklere izlemlerde koruma amaçlı demir desteği başlanır. Program, 5 yaş izleminde ve ergenlik döneminde de hemoglobin bakılmasını öngörür. Ne kadar ve ne süreyle verileceğini çocuk doktorunuz ya da aile hekiminiz belirler.
• Kendi başınıza vermeyin: MedlinePlus, çocuk doktoruna danışmadan çocuğa demir ya da demirli vitamin verilmemesini ister; fazla demir zehirlenmeye yol açabilir. Bir çocuk demirli bir ürün yuttuysa belirti beklemeden 112'yi ya da Ulusal Zehir Danışma Merkezi'ni (114) arayın.

B12 Eksikliği ile Demir Eksikliği Belirtileri Nasıl Ayırt Edilir?

B12 ve demir eksikliğinin belirtileri birbirine benzer: NHS ikisi için de yorgunluk ve enerji düşüklüğü, dilde ağrı ve ağızda yaraları sayar (demir eksikliğinde ağız kenarlarında). NHS'nin B12 ya da folat eksikliği için ayrıca saydığı belirtiler arasında karıncalanma (iğne batması hissi), kas güçsüzlüğü ve görme sorunları vardır.

Belirtilere bakarak hangisi olduğunu ayırt etmek mümkün değildir. NHS'ye göre tam kan sayımı, demir eksikliğinin yanında B12 ya da folat eksikliğine bağlı anemiyi de değerlendirir. Bu belirtiler pek çok nedene bağlı olabilir; eksiklik kan testiyle anlaşılır ve hekim değerlendirir.

Demir Eksikliği Tedavi Edilmezse Ne Olur?

NHS'ye göre tedavi edilmeyen demir eksikliği anemisi şu sorunlara yol açabilir:

• Hastalık ve enfeksiyon riskinde artış; demir eksikliği bağışıklık sistemini etkiler.
• Anormal hızlı kalp atışı (taşikardi) ya da kalp yetmezliği gibi kalbi veya akciğerleri etkileyen komplikasyonlar.
• Gebelikte doğum öncesi ve sonrası komplikasyon riskinde artış.

WHO'ya göre ağır anemi çocuklarda gelişimi olumsuz etkileyebilir; gebelikte anemi erken doğum ve düşük doğum ağırlığıyla ilişkilendirilmiştir.

Ne Zaman Hekime Başvurmalısınız?

Demir eksikliğinden şüpheleniyorsanız aile hekiminize başvurun; NHS bu durumda hekime görünmeyi önerir. Bazı belirtiler ise beklemeden yardım almayı gerektirir.

• Hemen 112 ya da acil servis: Geçmeyen çarpıntı ya da çarpıntıyla birlikte göğüs ağrısı, nefes darlığı veya bayılma (NHS'nin çarpıntı sayfası). Makattan durmayan kanama ya da tuvalet suyunun kırmızıya döndüğü, büyük pıhtıların görüldüğü yoğun kanama (NHS'nin makattan kanama sayfası).
• Aynı gün hekime: Dışkının siyah ya da koyu kırmızı olması, kanlı ishal (NHS). MedlinePlus da dışkıda kan ya da siyah, katran gibi dışkı fark ettiğinizde hekime başvurmanızı önerir.
• Randevuyla hekime: Demir eksikliğini düşündüren belirtiler; günlük yaşamınızı etkileyen ya da uzun süredir devam eden ağır adet kanaması (NHS'nin ağır adet kanaması sayfası).
• Çocuklarda ve gebelikte: Çocuğunuzda belirtiler varsa çocuk doktoruna, gebeyseniz kadın doğum uzmanınıza danışın.
• Zehirlenme şüphesi: Bir çocuk demirli bir ürün yuttuysa 112'yi ya da 114'ü arayın.

Sıkça Sorulan Sorular

Demir eksikliği saç döker mi, baş dönmesi ya da kaşıntı yapar mı?

Yapabilir. NHS saç dökülmesini ve kaşıntıyı, MedlinePlus ise baş dönmesini demir eksikliği anemisinin belirtileri arasında sayar. Bu şikâyetlerin pek çok başka nedeni olabilir; eksiklik kan testiyle anlaşılır ve hekim değerlendirir.

Demir eksikliği ne kadar sürede düzelir?

Süreyi nedene ve tedaviye göre hekiminiz belirler. NHS'ye göre hekimin önerdiği demir ilacı genellikle yaklaşık 6 ay kullanılır. Şikâyetleriniz azalsa bile tedaviyi hekiminize danışmadan bırakmayın.

Demir eksikliği erkeklerde görülür mü?

Evet, görülür. NHS mide ve bağırsak kanamasını demir eksikliği anemisinin yaygın nedenleri arasında sayar; adet kanaması gibi açık bir neden olmadığında hekim kan kaybının kaynağını araştırabilir. Yorgunluk ve solukluk gibi belirtileriniz varsa kendi başınıza demir kullanmak yerine hekime başvurun.

Kısa Özet

• NHS'nin saydığı başlıca demir eksikliği belirtileri yorgunluk, nefes darlığı, çarpıntı, soluk cilt ve baş ağrısıdır; bu belirtiler pek çok nedene bağlı olabilir.
• Demir eksikliği kan testiyle anlaşılır: hemogramın yanında ferritin, serum demir ve demir bağlama kapasitesine bakılır; sonucu hekim yorumlar.
• Ağır adet kanaması, gebelik, mide ve bağırsak kanaması ve demirden fakir beslenme başlıca nedenler arasındadır.
• Beslenmede hayvansal demir kaynaklarına ve C vitamini kaynaklarıyla birlikte tüketilen bitkisel demir kaynaklarına yer verin; çay ve kahveyi yemekle birlikte içmeyin.
• Demir ilacına hekim karar verir; takviye kullanmadan önce de hekiminize danışın. Çocuklarda çocuk doktoruna, gebelikte kadın doğum uzmanına başvurun.

Bilgilendirme Notu

Bu yazı demir eksikliği hakkında genel bilgi verir; tanı ve tedavinin yerine geçmez. Belirtileriniz varsa kan testinizi ve sonucunu hekiminizle değerlendirin; demir ilacını ya da takviyesini yalnız hekiminizin önerdiği şekilde kullanın. Çocuklarda çocuk doktoruna, gebelikte kadın doğum uzmanına danışın. Takviye edici gıdalar ilaç değildir; hastalıkların önlenmesi veya tedavi edilmesi amacıyla kullanılmaz.