B12 Eksikliği Belirtileri Nelerdir? B12 Kaç Olmalı?
İngiltere'nin sağlık hizmeti NHS'ye göre B12 eksikliği belirtileri arasında aşırı yorgunluk, enerji eksikliği, karıncalanma, kırmızı ve ağrılı dil, ağız yaraları, kas güçsüzlüğü, görme sorunları, ruh hali değişiklikleri ve bellek sorunları vardır. Bu belirtiler pek çok başka nedenle de görülebildiği için B12 eksikliği ancak kan testiyle anlaşılır; sonucu hekim değerlendirir.
MedlinePlus'a göre kandaki B12 için normal aralık 299–1054 pg/mL'dir; laboratuvarların referans aralıkları bundan farklı olabilir.
B12 Eksikliği Nedir?
B12 eksikliği, vücudun beslenmeyle yeterince B12 alamaması ya da aldığı B12'nin emilememesi sonucu B12 düzeyinin düşmesidir. B12 vitamini normal kırmızı kan hücresi oluşumuna ve sinir sisteminin normal işleyişine katkıda bulunur.
NHS'ye göre B12 ya da folat eksikliğine bağlı anemide vücut, normalden büyük ve işlevini tam yapamayan kırmızı kan hücreleri üretir. Avrupa Gıda Güvenliği Otoritesi (EFSA) de B12 eksikliğinin en sık görülen tablosunun bu anemi (megaloblastik anemi) olduğunu, sinir sistemi sorunlarının ise anemiden bağımsız olarak da ortaya çıkabildiğini belirtir.
NHS'ye göre en sık görülen anemi türü demir eksikliği anemisidir ve kan testinde B12 ya da folat eksikliğine bağlı anemiye de bakılır. Yorgunluk ve enerji eksikliği demir eksikliğinde de görülebildiği için demir eksikliği belirtileri yazımıza da göz atabilirsiniz.
B12 Eksikliği Belirtileri Nelerdir?
NHS'ye göre B12 eksikliğinin belirtileri genellikle yavaş gelişir ve tedavi edilmezse kötüleşebilir. NHS bu belirtileri B12 ve folat eksikliği için birlikte sayar, çünkü belirtilerin çoğu iki eksiklikte de aynıdır:
Hızlı nefes alma ya da nefes darlığı
Baş ağrısı
Hazımsızlık
İştah kaybı
Çarpıntı
Görme sorunları
Halsizlik ya da yorgunluk
İshal
Ağrılı ya da kırmızı dil, bazen ağız yaralarıyla birlikte
Bellek, anlama ve muhakeme sorunları
Bu belirtilerin bir kısmı, anemi gelişmeden de B12 ya da folat eksikliği olan kişilerde görülebilir.
Sinir Sistemini Etkileyen Belirtiler
NHS, beyni ve sinir sistemini etkileyen şu belirtileri ayrıca ve yalnız B12 eksikliği için sayar:
Uyuşma
Kas güçsüzlüğü
Hafif depresyon ya da kaygıdan bilinç bulanıklığı ve demansa uzanabilen psikolojik sorunlar
Denge ve koordinasyon sorunları
Karıncalanma
İdrar ya da dışkı kaçırma
B12 Eksikliğinin Psikolojik Belirtileri Var mı?
Evet; NHS hafif depresyon ya da kaygıdan bilinç bulanıklığı ve demansa uzanabilen psikolojik sorunları ve bellek, anlama ve muhakeme sorunlarını B12 eksikliğinin olası belirtileri arasında sayar. Ancak bu şikâyetlerin pek çok başka nedeni olabilir.
Kaygı, isteksizlik ya da unutkanlık gibi şikâyetlerinizi kendi kendinize B12'ye bağlamayın; hekiminize başvurun. Gereken testleri ve değerlendirmeyi hekiminiz planlar.
Ne Zaman Hekime Başvurmalı?
Bu belirtilerden biri ya da birkaçı sizde varsa hekiminize başvurun. NHS'ye göre B12 eksikliğinin olabildiğince erken tanınıp tedavi edilmesi önemlidir: Belirtilerin çoğu tedaviyle düzelse de tedavi edilmeyen eksikliğin yol açtığı bazı sorunlar kalıcı olabilir ve tedavisiz geçen süre uzadıkça kalıcı hasar olasılığı artar.
Bu belirtiler pek çok nedene bağlı olabilir; B12 eksikliği kan testiyle anlaşılır, sonucu hekim değerlendirir.
B12 Eksikliği Nelere Yol Açar?
NHS'ye göre B12 eksikliği çoğu zaman kolayca tedavi edilebildiği için komplikasyonlar seyrektir; ancak eksiklik uzun süre devam ederse şu sorunlar gelişebilir:
Sinir sistemi sorunları: Görme sorunları, bellek kaybı, karıncalanma, konuşmayı ya da yürümeyi zorlaştırabilen koordinasyon kaybı (ataksi) ve özellikle bacaklarda sinir hasarı (periferik nöropati). NHS'ye göre bu sorunlar gelişirse bazen kalıcı olabilir.
Geçici kısırlık: B12 eksikliği bazen gebe kalamamaya yol açabilir; NHS'ye göre bu durum uygun tedaviyle genellikle düzelir.
Gebelikte nöral tüp defekti riski: Gebelikte B12 yetersizliği, bebekte spina bifida gibi ciddi bir doğum kusuru olan nöral tüp defekti riskini artırabilir. Gebeyseniz ya da gebelik planlıyorsanız B12 durumunuzu kadın doğum uzmanınızla konuşun.
Mide kanseri riski: Eksiklik pernisiyöz anemiden kaynaklanıyorsa mide kanseri riski artar.
Kalp sorunları: Ağır anemi, nedeni ne olursa olsun, yetişkinlerde hızlı kalp atışına (taşikardi) ve kalp yetmezliğine yol açabilir.
EFSA'nın aktardığı değerlendirmelere göre kan sayımı normal görünen kişilerde de kalıcı sinir sistemi hasarı gelişebilir. Bu yüzden sinir sistemi belirtileriniz varsa kan sayımınız normal olsa bile bunu hekiminize söyleyin.
Bu sorunlar pek çok başka nedene de bağlı olabilir; B12 eksikliği kan testiyle anlaşılır, sonucu hekim değerlendirir.
B12 Eksikliği Neden Olur?
NHS'ye göre B12 eksikliği pernisiyöz anemi, B12'den yoksun beslenme, mide ya da bağırsakları etkileyen hastalık ve ameliyatlar ve bazı ilaçlar nedeniyle ortaya çıkar.
Pernisiyöz anemi: Bağışıklık sisteminin, midede B12 emilimi için gereken intrinsik faktör adlı proteini üreten hücrelere saldırdığı bir hastalıktır; vücut besinlerdeki B12'yi ememez. NHS'ye göre İngiltere'de B12 eksikliğinin en sık nedenidir ve 60 yaş civarındaki kadınlarda, ailesinde bu hastalık olanlarda ve vitiligo ya da Addison hastalığı gibi başka bir otoimmün hastalığı olanlarda daha sık görülür.
Beslenme: Et, balık ve süt ürünlerini düzenli tüketmeyenlerde ve B12 eklenmiş gıda ya da takviye kullanmayan veganlarda görülebilir. NHS'ye göre vücuttaki B12 depoları yaklaşık 2–5 yıl yetebildiği için beslenme değiştikten sonra sorun ortaya çıkması uzun sürebilir.
Mide hastalıkları ve ameliyatları: Midenin bir kısmının alındığı ameliyat (gastrektomi) gibi durumlar B12 emilimini engelleyebilir. EFSA, yaşlılarda atrofik gastrit adı verilen mide hastalığına bağlı olarak besinlerdeki B12'nin emiliminin bozulmasını sık nedenler arasında sayar.
Bağırsak hastalıkları: Crohn hastalığı gibi bağırsakları etkileyen durumlar yeterli B12 emilimini engelleyebilir.
Bazı ilaçlar: NHS, mide asidini azaltan proton pompası inhibitörlerini, şeker hastalığında kullanılan metformini ve diş tedavisinde ve doğumda kullanılan azot protoksit gazını B12 miktarını azaltabilenler arasında sayar. Bu ilaçları kendi başınıza bırakmayın; B12 düzeyinizin izlenmesi gerekip gerekmediğini hekiminize sorun.
Fonksiyonel B12 eksikliği: Bazı kişilerde kandaki B12 düzeyi normal görünse de B12'yi hücreler arasında taşıyan proteinlerdeki bir sorun nedeniyle eksiklikle ilişkili sorunlar görülebilir.
B12 Kaç Olmalı?

B12'nin kaç olması gerektiği, testi yapan laboratuvarın referans aralığına göre değerlendirilir. ABD Ulusal Tıp Kütüphanesi'nin sağlık sitesi MedlinePlus'a göre kandaki B12 için normal değerler 299–1054 pg/mL (219–773 pmol/L) arasındadır.
| Sonuç (MedlinePlus) | Ne anlama gelebilir |
|---|---|
| 299–1054 pg/mL (219–773 pmol/L) | Normal aralık |
| 299 pg/mL'nin (219 pmol/L) altı | Olası B12 eksikliği işareti; metilmalonik asit testiyle doğrulanır |
| Normal aralığın üstü | Seyrek görülür; nedenini hekim değerlendirir |
MedlinePlus, normal aralıkların laboratuvardan laboratuvara biraz değişebildiğini ve bazı laboratuvarların farklı ölçüm yöntemleri kullandığını belirtir. Bu yüzden sonucunuzu raporunuzda yazan referans aralığıyla birlikte okuyun; ne anlama geldiğini hekiminiz yorumlar. Raporunuzdaki alt sınır bu değerden farklıysa raporunuzdaki aralık esas alınır; sonucu bu tabloya göre kendiniz yeniden yorumlamayın.
Tek bir değer her zaman yeterli değildir:
Doğrulama testi: MedlinePlus'a göre düşük çıkan B12, kandaki metilmalonik asit düzeyine bakılarak doğrulanır; bu değerin yüksek olması gerçek bir B12 eksikliğini gösterir.
Belirtiler ve değerler: NHS'ye göre bazı kişilerde belirti olduğu halde değerler normal görünebilir, bazılarında ise belirti olmadan düzey düşük çıkabilir; bu yüzden tanıda belirtiler de hesaba katılır.
Eşik değerler: EFSA, B12 yetersizliği için kullanılan eşik değerlerin belirsizlik taşıdığını belirtir ve B12 durumunun birden fazla kan göstergesiyle birlikte değerlendirilmesini en uygun yaklaşım olarak görür.
B12 Kaç Olursa Tehlikeli?
NHS ve MedlinePlus "tehlikeli" olarak tanımlanmış tek bir B12 değeri vermez; düşük bir sonucun ne kadar önemli olduğunu hekim, belirtilerinize ve diğer testlere bakarak değerlendirir.
MedlinePlus'a göre 299 pg/mL'nin (219 pmol/L) altındaki değerler olası bir B12 eksikliğine işaret eder ve bu düzeydeki kişilerde belirtiler var olabilir ya da gelişebilir. NHS, sinir sistemini etkileyen belirtileri olanların hematoloji uzmanına yönlendirilebildiğini belirtir. Sonucunuz düşük çıktıysa ve uyuşma, karıncalanma, denge sorunu ya da bellek değişikliği gibi şikâyetleriniz varsa bunu hekiminize mutlaka söyleyin.
B12 Yüksekliği Ne Anlama Gelir?
MedlinePlus'a göre kandaki B12'nin yüksek çıkması seyrektir, çünkü fazla B12 genellikle idrarla atılır. MedlinePlus, B12 düzeyini yükseltebilen durumlar arasında siroz ya da hepatit gibi karaciğer hastalıklarını ve polisitemia vera ile kronik miyeloid lösemi gibi bazı kan hastalıklarını (miyeloproliferatif hastalıklar) sayar.
Yüksek bir sonuç tek başına tanı koydurmaz; nedenini araştırmak hekimin işidir. Kullandığınız B12 içeren takviyeleri ve ilaçları hekiminize söyleyin, B12 yüksekliğini düşürmek için kendi başınıza bir yöntem denemeyin.
B12 Eksikliğine Ne İyi Gelir?
B12 eksikliğinde ilk adım nedeni bulmaktır; tedaviyi hekim, eksikliğin beslenmeden mi yoksa bir emilim sorunundan mı kaynaklandığına göre planlar.
NHS'ye göre İngiltere'de B12 eksikliğinin en sık nedeni olan pernisiyöz anemi beslenmeyle ilgili değildir; bu durumda B12 besinlerden emilemediği için beslenme değişikliği tek başına yetmez. Eksikliğin beslenmeden kaynaklandığı düşünülüyorsa hekim, beslenmenizi düzenlemeniz için sizi bir diyetisyene yönlendirebilir.
Tedavinin biçimini, miktarını ve süresini hekiminiz belirler; NHS'ye göre tedavi B12 düzeyi düzelene kadar sürebilir ya da ömür boyu gerekebilir. Belirtilere bakarak kendi başınıza takviyeye başlamayın: NHS'ye göre folik asit tedavisi bazen belirtileri o kadar düzeltir ki altta yatan B12 eksikliğini gizleyebilir. Fark edilmeyen ve tedavi edilmeyen B12 eksikliği ise sinir sistemini etkileyebilir.
B12 Eksikliği Olanlar Ne Yemeli, Ne Yememeli?
NHS'nin ve MedlinePlus'ın B12 eksikliği sayfalarında, eksikliği olanların yememesi gereken belirli bir besin listesi yer almaz; önemli olan, B12 içeren besinlere düzenli olarak yer vermektir. NHS'nin saydığı iyi B12 kaynakları şunlardır:
Et
Somon ve morina gibi balıklar
Süt ve diğer süt ürünleri
Yumurta
Vejetaryen ya da vegan besleniyorsanız NHS, B12 eklenmiş bazı kahvaltılık gevrekleri, soya ürünlerini ve maya özlerini seçenek olarak sayar; paketli ürünlerde B12 miktarını besin öğesi tablosundan okuyabilirsiniz. B12'nin hangi besinlerde bulunduğunu ve meyve ve sebzelerde neden olmadığını B12 vitamini nedir, nelerde var rehberimizde ayrıntılı olarak anlattık.
B12 Eksikliği Ne Kadar Sürede Düzelir?
NHS herkes için geçerli tek bir düzelme süresi vermez; tedavinin işe yarayıp yaramadığını hekiminiz kontrol testleriyle izler. NHS'ye göre tedavi başladıktan yaklaşık 7–10 gün sonra bir kan testi yapılabilir ve yaklaşık 8 hafta sonra bir test daha istenebilir.
Belirtilerin çoğu tedaviyle düzelir; ancak uzun süre fark edilmemiş eksikliğe bağlı sinir sistemi sorunları bazen kalıcı olabilir. Kontrol testlerini aksatmayın ve şikâyetleriniz geri gelirse hekiminize bildirin.
B12 Takviyesinin Etiketinde Nelere Bakılır?
Takviye edici gıdalar ilaç değildir; eksikliğin tedavisi hekimin planladığı şekilde yapılır. B12 takviyesi kullanmaya hekiminizle karar verdiyseniz etikette porsiyon başına B12 miktarına, B12'nin hangi biçimde yer aldığına ve ürünün başka vitaminler içerip içermediğine bakın.
Miktar: B12 µg (mikrogram) ya da "mcg" olarak yazar; ikisi aynı birimdir.
Biçim: Siyanokobalamin, metilkobalamin gibi form adlarının hepsi B12 kaynağıdır. Tablet, dil altı tablet, sprey ve damla biçimlerinin birbirine üstünlüğünü gösteren onaylı bir beyan yoktur.
Toplam miktar: Multivitamin ve B kompleks ürünlerinde de B12 bulunur; birden fazla ürün kullanıyorsanız toplamı hekiminize söyleyin.
Onay numarası: Türkiye'de satılan takviye edici gıdaların ambalajında Tarım ve Orman Bakanlığı onay numarası bulunur.
Takviyeyi hekiminizin önerdiği miktarda kullanın. B12'yi tek başına içeren tablet, sprey ve damla biçimlerini B vitamini kategorisinde, B12'yi başka vitaminlerle birlikte içeren ürünleri multivitaminler kategorisinde inceleyebilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
B12 eksikliğinde hangi doktora gidilir?
İlk başvuru için aile hekiminiz uygundur. NHS'ye göre nedeni belirsizse, gebelik varsa ya da sinir sistemi belirtileri bulunuyorsa hematoloji uzmanına, sindirim sisteminde bir emilim sorunu düşünülüyorsa gastroenteroloji uzmanına, beslenmeye bağlı bir eksiklik düşünülüyorsa diyetisyene yönlendirme yapılabilir.
Et yiyen birinde B12 eksikliği olur mu?
Evet. NHS'ye göre İngiltere'de B12 eksikliğinin en sık nedeni beslenmeyle ilgili olmayan pernisiyöz anemidir; mide ya da bağırsak hastalıkları ve bazı ilaçlar da B12 düzeyini etkileyebilir. Bu yüzden et, balık ve süt ürünleri tüketen biri de B12 eksikliği yaşayabilir.
B12 testi için aç mı gidilir?
MedlinePlus, testten önce yaklaşık 6–8 saat bir şey yiyip içmemeyi önerir; laboratuvarınızın talimatı farklıysa ona uyun. Metformin ve proton pompası inhibitörleri gibi bazı ilaçlar sonucu etkileyebilir; ilaçlarınızı kendi başınıza bırakmayın, kullandığınız bütün ilaç ve takviyeleri hekiminize söyleyin.
Kısa Özet
NHS'ye göre B12 eksikliği yorgunluk, karıncalanma, ağrılı ve kırmızı dil, görme sorunları, bellek ve ruh hali değişiklikleri gibi belirtilere yol açabilir; bu belirtilerin pek çok başka nedeni olabilir.
En sık nedenler pernisiyöz anemi, B12'den yoksun beslenme, mide ve bağırsak hastalıkları ve bazı ilaçlardır; et yiyenlerde de eksiklik görülebilir.
MedlinePlus'a göre kandaki B12 için normal aralık 299–1054 pg/mL'dir; laboratuvarların aralıkları farklı olabilir ve sonucu hekim yorumlar.
Tedaviyi hekim, eksikliğin nedenine göre planlar; beslenmede et, balık, süt ürünleri ve yumurta B12 sağlar.
Tedavi edilmeyen eksiklik kalıcı sinir sistemi sorunlarına yol açabileceği için belirtileriniz varsa beklemeden hekiminize başvurun.
Bilgilendirme Notu
Bu yazı B12 eksikliği hakkında genel bilgi verir; tanı koymaz ve hekim muayenesinin yerini tutmaz. B12 eksikliğiniz olup olmadığına, nedenine ve tedavisine kan testlerinize göre hekiminiz karar verir. Takviye edici gıdalar ilaç değildir; hastalıkların önlenmesi veya tedavi edilmesi amacıyla kullanılmaz. Kullandığınız ilaçları kendi başınıza bırakmayın; uyuşma, karıncalanma, denge sorunu ya da bellek değişikliği gibi şikâyetleriniz varsa beklemeden hekiminize başvurun.